Келгуси авлод сўзлаганда...
Келажакдаги Марказий Осиёни шакллантиришда минтақа вакиллари овозига алоҳида эътибор қаратилди. Бутун минтақа бўйлаб хоҳиш билдирган вакиллардан 2050 йилгача ўз ҳудудлари келажагини эссе шаклида баён этиш сўралди. Ушбу эсселар китобнинг “Келгуси авлод сўзлаганда...” деб номланувчи муҳим боблардан бирига асос бўлиб, у ерда ўзига хослик, гендер масалалари, экология, технология ва келажак қадриятлари муҳокама қилинган. Бу – ана шу келажакда яшаш ҳақида янги авлоднинг нигоҳидир.
Марказий Осиё-2050: Аллақачон бошланган келажакдан қайдлар
Марказий Осиё азалдан маданиятлар чорраҳаси сифатида бадиий тасвирларнинг манбаи ҳисобланган. Узун-узун карвонлар чек-чегарасиз даштлар орқали турли юклар-у, ғояларни бир жойдан бошқасига ташиган, мағрур ва жанговар халқлар яшаган, баъзан қиз ўғирлаш одатлари ҳам кузатилган. Бу баланд минорлар ва қорли тоғлар юрти, саноқсиз ўтовлар ва йилқилар подаси эса қадимги сиёсат манзарасининг бир парчасига айланган. Марказий Осиёга камдан-кам ҳолларда ўзини тўлиқ ифода этиш имконияти берилган, кўпинча у ташқаридан шоирона тасвирлар манбаи-ю, қитъадаги катта ўйинчилар фикрида орқа планда турувчи ёки чет ҳудуд сифатида эътироф этилган. Марказий Осиёнинг ўзлиги бу юртнинг шарафли ўтмиши ва мавҳум, асосан бошқалар тасаввурида шаклланган келажаги орасида муаллақ қолган.
Ушбу тўпламдаги эсселар эса ана шу вазиятга ўзгача ёндашувни таклиф этади. Улар биргаликда минтақанинг келажаги ҳақида ўз қарашларини баён этаётган турли овозлардан иборат хорни ташкил этади. Уларнинг ҳар бири Марказий Осиёни ўз уйи деб биладиган миллионлаб инсонларнинг ҳаёти ва орзулари билан уйғунлашган тарихни сўзлаб беради.
Иншоларда акс этган келажак манзаралари гоҳида минтақанинг муттасил қийин ва мураккаб воқеликларини инкор этмайди. Бироқ анъанавий тарзда ўтмишни муҳокама қилиш ўрнига, ушбу ҳикоялар хотира ва муаллифларнинг маънавий қарашларига асосланган умид ва олға интилиш руҳи билан бойитилган.
Биринчи жиҳат уларга Марказий Осиёнинг тажрибаси ва анъаналарини танлаш имконини беради. Уларнинг фикрича, айнан шу анъаналар минтақага келгуси ўн йилликларга тайёргарлик кўришда энг яхши ёрдам бера олади.
Иккинчиси эса ўқувчиларни “Агар биз ўз фарқларимиз ва зиддиятларимизни четга суриб, унинг ўрнига бизни бирлаштирувчи нарсаларга эътибор қаратсак, қандай жамиятга айлана оламиз?” деган таянч савол устида мулоҳаза қилишга чақиради.
Бу осон савол эмас ва ушбу тўплам муаллифлари бўлган тадқиқотчилар, амалиётчилар, кузатувчилар унга ишонарли жавобларни таклиф этишади.
Ҳамма муаллифлар ҳам оптимист эмас. Баъзилар кўп йиллик қисқа муддатли сиёсатлар, экологик беэътиборлик ва бюрократик бошбошдоқликдан келиб чиққан зарарларни таъкидлайдилар. Уларнинг ёзувларида тасвирланган келажак утопия ёки антиутопия эмас, балки зиддиятли ва ўзгарувчан ҳақиқий воқеликдир.
Бу – минтақа муаммолари ва унинг келажагига чин дилдан бефарқ бўлмаганлардан бир огоҳлантириш. Улар бу муаммоларга эътибор қаратиш орқали, жамиятни тараққиётимизнинг нотўғри ва номақбул йўлига кириб қолишининг олдини оладиган чора-тадбирларга эътибор қаратишга ундай олишларига умид билдирадилар.
Вақт оз қолди, ўзгаришлар ҳозироқ бошланиши зарур.
Бўлимнинг асосий жиҳатлари
Йиғилган эсселар қуйидаги марказий мавзуларни қамраб олади:
Асосий тушунчалар
Ўзбекистон ва Марказий Осиёнинг бошқа давлатларида кенг тарқалган, ўзаро ёрдам ва ҳамжиҳатликка асосланган анъанавий кўнгилли жамоавий меҳнат шакли. Қўшнилар келишган ҳолда ариқларни тозалашади, томларни таъмирлайди ёки совуқ тушмасдан олдин ҳосилни биргаликда йиғиб олишади. Ушбу эссе муаллифи таъкидлайдики, айнан мана шу анъана туфайли минтақамизда ўзаро ёрдам ва умумий ресурсларни бошқариш бўйича ишлайдиган режа шундоқ ҳам мавжуд. Бу – бугун сув масаласида бўладими, эртага маълумотлар тармоғи бўладими, фарқи йўқ.